Onbaatzuchtigheid in een wereld van eigenbelang

Wat betekent het eigenlijk om onbaatzuchtig te zijn? In de maatschappij waarin we zijn opgegroeid – en in het systeem dat haar vormgeeft – lijkt onbaatzuchtigheid eerder uitzondering dan norm. Vrijwel iedereen dient, bewust of onbewust, uiteindelijk het eigen belang. Op zichzelf is dat niet verkeerd. Zelfzorg en zelfbehoud zijn immers menselijke mechanismen. Maar het schuurt wanneer het eigen belang structureel zwaarder weegt dan dat van de ander.

Daar lijkt het vaak mis te gaan. Het individu komt centraal te staan, terwijl het collectief naar de achtergrond verdwijnt. We leven in een samenleving waarin status, prestatie en meetbaar resultaat leidend zijn geworden. Dat alleen al creëert afstand tussen mensen. Afstand die niet zozeer fysiek is, maar moreel en emotioneel: wantrouwen in oprechtheid maakt dat we onszelf beschermen door opnieuw het eigen belang voorop te zetten. Een vicieuze cirkel.

Misschien is het geen toeval dat juist in zo’n klimaat de verschillen in vermogen en bezit steeds groter worden. Wanneer het uitgangspunt vooral is wat ik win, wat blijft er dan over voor ons? En belangrijker nog: wat doet dat met ons gevoel van verbondenheid?

Wat zou er gebeuren als we vaker zouden denken en handelen vanuit het collectieve belang? Niet vanuit naïviteit of zelfopoffering, maar vanuit balans. Een samenleving waarin iedereen mag voelen dat er genoeg ‘stukken taart’ zijn om een leven te leiden met voldoende welvaart, veiligheid en geluk. Het klinkt misschien utopisch. We zijn immers diep geworteld geraakt in een systeem dat ons leert te concurreren, te vergelijken en te maximaliseren.

Toch rijst de vraag of verandering pas mogelijk wordt wanneer de schaarste werkelijk voelbaar wordt. Wanneer er steeds minder overblijft – materieel, sociaal of moreel – ontstaat er misschien ruimte voor een ander bewustzijn. Een herwaardering van wat werkelijk van waarde is.

Ik hoop dat die verschuiving ooit zal plaatsvinden. Niet uit noodzaak, maar uit inzicht.

© Eric Broere